PROJEKT :W CENTRUM

WARSZAWA JAKO PRZESTRZEŃ EDUKACJI ZAANGAŻOWANEJ

Zaspół kuratorski projektu :W CENTRUM: Jan Chwedczuk, Anna Cudny, Artur Jerzy Filip, Magda Maciąg

 

Warszawa jako przestrzeń edukacji zaangażowanej

Wystawy podsumowujące projekty semestralne na wydziałach architektury i innych wydziałach projektowych wyglądają zazwyczaj dość podobnie: na stelażach wiesza się plansze przedstawiające cyfrowe reprezentacje obiektów o określonych funkcjach zaprojektowanych w zadanym realnym kontekście. Towarzyszą im modele wykonane z materiałów imitujących planowany charakter zabudowy. Czy w takim sposobie prezentacji projektowanych zmian przestrzennych jest coś niewłaściwego? Zapewne nie. Stosując tę metodę, wydziały projektowe funkcjonują z powodzeniem od stuleci. Jeśli jednak poddalibyśmy ją dokładniejszej analizie, zauważymy pewną charakterystyczną zależność zachodzącą pomiędzy procesem edukacyjnym a przestrzenią podlegającą teoretycznym przekształceniom: edukacja o przestrzeni oraz proces kreowania zmian, jakie w wyniku projektu miałyby w niej nastąpić, odbywają się w przeważającej części poza przestrzenią będącą podmiotem planowanych przeobrażeń. Jednocześnie przestrzeń ta stanowi kanwę procesu edukacji – jej ukształtowanie, otoczenie, zagospodarowanie determinują rezultat projektowy. W założenia tej metody jest również wpisany fakt, że projektowanie jest rodzajem nierzeczywistego ćwiczenia, a proponowane rozwiązania nigdy nie zostaną sprawdzone w realnych warunkach i skonfrontowane z ich użytkownikami i odbiorcami.

Co jednak, gdyby wszystkie elementy związane z przestrzenią i mającym ją przekształcić procesem projektowym odbywały się w tejże przestrzeni? W jak sposób wpłynęłoby to na kształtowanie umiejętności i kompetencji studentek i studentów? Podjęto próbę odpowiedzi na te i wiele innych pytań, analizując proces dydaktyczny (i osiągnięte w jego wyniku efekty), jaki miał miejsce w trakcie trwania trzech edycji projektu :W CENTRUM.

:W CENTRUM to interdyscyplinarny projekt edukacyjno-społeczny poruszający najważniejsze i najbardziej aktualne zagadnienia związane z użytkowaniem i planowaniem miejskich przestrzeni centralnych. Przedsięwzięcie gromadzi i angażuje ekspertów wielu dziedzin, użytkowników, projektantów oraz mieszkańców. Bogaty program publicznych dyskusji i warsztatów podsumowuje co roku realizacja instalacji architektonicznej w przestrzeni miejskiej – w samym centrum Warszawy – którą wykonują studentki i studenci, którzy na poziomie studiów magisterskich na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej wybrali specjalność urbanistyczną Miasto jako miejsce do życia.

Edukacja zaangażowana

Zajęcia projektowe, w wyniku których powstaje instalacja w przestrzeni publicznej prowadzone są w nurcie edukacji zaangażowanej. A ta rozumiana jest jako cechująca się następującymi przymiotami: innowacyjna (skoncentrowana na kształtowaniu i wspieraniu rozwoju kompetencji przyszłości u studentek i studentów, i ucząca praktycznego sposobu pozyskiwania wiedzy, bazując na zasobach myślenia krytycznego, kreatywności, komunikacji i aktywnym uczeniu się w nurcie life long learning), relacyjna (prowadzona w myśl założenia „edukacja to relacja”, oparta na zasadach szacunku dla różnorodności, zaufaniu i tolerancji, równości wszystkich uczestników procesu edukacyjnego – zarówno nauczycieli akademickich, jak wszystkich członków grupy studenckiej), aktywizująca (czyli oparta na aktywizujących metodach nauczania, szukająca sytuacji edukacyjnych poza murami uczelni), oparta na odpowiedzialności (polegająca na wspieraniu przejęcia odpowiedzialności za własny proces kształcenia), społeczna (otwarta na uczestników spoza akademii, którzy chcieliby poszerzyć wiedzę – dająca im taką możliwość), nieskończona (przygotowująca do procesu uczenia się przez całe życie), medialna (korzystająca z możliwości popularyzowania wiedzy w Internecie, telewizji, na nośnikach w komunikacji miejskiej, w radiu, w prasie), wspierająca potencjały biorących w niej udział instytucji (poprzez wymianę doświadczeń biznesu i nauki), międzysektorowa (sieciująca wokół wybranego zagadnienia instytucje pozornie ze sobą niezwiązane). Taki sposób nauczania był możliwy dzięki zespołowi kuratorskiemu złożonemu z przedstawicielek i przedstawicieli Warszawskiego Oddziału Stowarzyszenia Architektów Polskich oraz Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej.

Miejsca – żywe laboratoria

W poszczególnych latach, w których prowadzony był projekt :W CENTRUM, instalacje odpowiadające na temat edycji realizowane były w centralnych przestrzeniach Warszawy: WODA – w 2022 roku na skwerze im. J. Grabiańskiego przed Warszawskim Pawilonem Architektury Zodiak; HAŁAS – w 2023 na placu Politechniki przed gmachem głównym Politechniki Warszawskiej; KOSZTY – w 2024 na placu Pięciu Rogów, u zbiegu ulic: Brackiej, Kruczej, Zgody, Szpitalnej, Chmielnej. W każdej edycji przestrzenie publiczne Warszawy traktowane były jako żywe laboratoria – otwarte ekosystemy innowacji w rzeczywistych środowiskach wykorzystujące iteracyjne procesy sprzężenia zwrotnego w całym cyklu życia innowacji w celu wykreowania trwałego wpływu lub zmiany.

Proces powstawania instalacji przestrzennych

Przyjęty model pracy semestralnej zaczerpnięty został z metody Design Thinking dla zagadnień kreatywnych, z założeniem dostosowania go do projektowych zajęć urbanistycznych prowadzonych na poziomie studiów magisterskich, których podsumowaniem miało być rzeczywiste stworzenie instalacji przestrzennej w miejskiej przestrzeni publicznej Warszawy. W trakcie trwania semestru zastosowano kilka następujących po sobie naprzemiennie cykli myślenia dywergencyjnego (rozszerzającego, badawczego, eksploracyjnego) i konwergencyjnego (zwężającego, analitycznego).

Podczas zajęć odbyły się następujące etapy:

  1. Wieloaspektowy research, którego celem było zmapowanie istniejących rozwiązań dotyczących haseł: „woda :w centrum”, „hałas :w centrum”, „koszty :w centrum”.
  2. Synteza wskazanych rozwiązań, mająca służyć do wyznaczenia kierunku przyszłych działań projektowych, ujęta w odpowiedzi na pytanie „how might we?”.
  3. Faza ideacji. Zastosowanie metod badawczych w celu zidentyfikowania jak największej liczby możliwych problemów, które mają (lub mogą mieć) użytkownicy przyszłej realizacji oraz stworzenia scenariuszy obrazujących proponowane rozwiązania projektowe.
  4. Faza iteracji, czyli ponownego powtórzenia i rozpatrzenia uprzednio zaproponowanych rozwiązań. Tu nastąpiła analiza zidentyfikowanych problemów, sięgnięcie do ich przyczyn oraz zaproponowanie możliwości ich rozwiązania.
  5. Argumentacja. Konstruktywna krytyka wypracowanych idei projektowych z udziałem ekspertów.
  6. Deliberacja w postaci wielogodzinnego panelu, mającego na celu jednogłośne wybranie idei do realizacji lub, w przypadku edycji drugiej, wyboru rozwiązania pod kątem motywacji osób studiujących odnośnie do jego realizacji przestrzennej. Stosowano również metodę badania opinii.
  7. Prototypowanie rozwiązań w skali 1:1 z użyciem docelowych materiałów budulcowych. Wraz z wprowadzeniem zmian niezbędnych dla projektu w przestrzeni symulującej warunki docelowej lokalizacji projektu.
  8. Realizacja instalacji przestrzennej w wybranej przestrzeni publicznej Warszawy.
  9. Rozbiórka instalacji.
  10. Przekazanie materiałów do ponownego użycia.

W wyniku prowadzenia procesu dydaktycznego, w okresie trzech lat, powstały instalacje przestrzenne:

HAŁAS :W CENTRUM – instalacja HA-LAS

Instalacja HA-LAS, wprowadzająca nową funkcję użytkową w mieście, służyła budowaniu świadomości społecznej na temat zagrożeń powodowanych przez hałas oraz ukazaniu sposobu w jaki można poprawić istniejący krajobraz akustyczny miasta. Za pomocą HA-LASU – niewielkiej leśnej ostoi – stworzono możliwość przeżycia wyjątkowego doświadczenia zmysłowego i przekonania się, że kontakt z przyrodą jest nieodzowny dla naszego zdrowia – zarówno fizycznego, jak i psychicznego. Zielony zagajnik na placu Politechniki, przed gmachem głównym PW zaprosił do zmiany perspektywy, otwarcia się na nieoczywiste bodźce, wyciszenia i osobistej introspekcji. Autorki i autorzy zachęcili do doświadczania tego, co daje natura, do świadomego jej poznawania i obcowania z nią, otwarcia się na nią zmysłami – w celu ich ukojenia w zielonej przestrzeni miejskiej, w otoczeniu zabytkowego gmachu uczelni.

WODA :W CENTRUM – instalacja WODNY AZYL 

Instalacja przestrzenna o charakterze galeryjnym Wodny Azyl poruszała temat roli wody w przestrzeni publicznej i tego, jaki, jako społeczeństwo, mamy do niej stosunek. Woda została potraktowana nie jako materiał, ale jako równoprawna współtwórczyni wystawy. W ten sposób studentki i studenci WAPW zaproponowali zmianę narracji i sposobu myślenia o poszczególnych elementach środowiska naturalnego. Dotychczasowe postrzeganie wody jako zasobu, który można kontrolować i dostosowywać do swoich potrzeb, zostało zakwestionowane. Wodny Azyl przypomina i postuluje, że ludzie są całkowicie zależni od wody, a nie odwrotnie. Wystawa wykracza poza propagowanie rozwiązań proekologicznych. Zrównoważone podejście do projektowania powinno być traktowane jako obowiązkowe. Instalacja porusza tematykę wody, suszy, zależności, równości, chciwości, krótkowzroczności, współtworzeniu, schronieniu, trwaniu, przemijaniu, o naszej naturze. Woda to podmiot, równoprawny element ekosystemu. Instalacja stanęła na placu przez Warszawskim Pawilonem Architektury ZODIAK.

HAŁAS :W CENTRUM – instalacja HA-LAS

Instalacja HA-LAS, wprowadzająca nową funkcję użytkową w mieście, służyła budowaniu świadomości społecznej na temat zagrożeń powodowanych przez hałas oraz ukazaniu sposobu w jaki można poprawić istniejący krajobraz akustyczny miasta. Za pomocą HA-LASU – niewielkiej leśnej ostoi – stworzono możliwość przeżycia wyjątkowego doświadczenia zmysłowego i przekonania się, że kontakt z przyrodą jest nieodzowny dla naszego zdrowia – zarówno fizycznego, jak i psychicznego. Zielony zagajnik na placu Politechniki, przed gmachem głównym PW zaprosił do zmiany perspektywy, otwarcia się na nieoczywiste bodźce, wyciszenia i osobistej introspekcji. Autorki i autorzy zachęcili do doświadczania tego, co daje natura, do świadomego jej poznawania i obcowania z nią, otwarcia się na nią zmysłami – w celu ich ukojenia w zielonej przestrzeni miejskiej, w otoczeniu zabytkowego gmachu uczelni.

KOSZTY :W CENTRUM – instalacja ROZ-KOSZT

Przekaz, jaki towarzyszył tej instalacji, to weryfikacja powszechnych wyobrażeń o dobrej architekturze, o indywidualnych inwestycjach oraz o praktykach kształtowania miejskich przestrzeni publicznych. Spojrzenie poza horyzont doraźnych cen i analiza kosztów społecznych, ekonomicznych, środowiskowych, kulturowych, symbolicznych i osobistych w odniesieniu do życia w mieście. 

Grzyby – różowe boczniaki, które stanowiły dominujący materiał użyty w instalacji, mają zdolność do filtrowania powietrza i mogą służyć jako źródło pożywienia. Mogą być używane do oczyszczania toksyn z gleby, a ich grzybnia stanowi lekki i ekologiczny materiał budowlany – poczynając od cegieł z grzybni, przez grzybniowy „styropian” służący do izolacji dźwiękowej i termicznej, po grzybni cement stworzony w procesie biomineralizacji. Instalacja odczarowywała negatywne postrzeganie grzybów i zachęcała do integracji ludzi, fauny, flory i grzybów w przestrzeni miejskiej.

Każda edycja zakończona była wernisażem inaugurującym instalację. Stworzone formy przestrzenne pozostawały w przestrzeniach publicznych przez określony czas – od kilku tygodni, do kilku miesięcy. Z założenia były projektowane jako tymczasowe. Po rozbiórce instalacji materiały, z których powstała zostały każdorazowo przekazane do ponownego wykorzystania.

dr Anna Cudny, dr Artur Jerzy Filip

tekst pochodzi z książki „Rzeźba wszędzie? Problematyka sztuki w przestrzeni publicznej. Materiały pokongresowe z lat 2021-2024” pod redakcją prof. Katarzyny Chrudzimskiej-Uhery, wydanej przez Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku, Orońsko 2025, strony 137-143.